DE LATEI Een gebouw heeft openingen nodig voor ramen en deuren. Om de muren boven de openingen op hun plaats te houden gebruik je een latei. We moeten op deze aarde tenslotte voortdurend de zwaartekracht tegenwerken. Je ziet ze overal, maar soms zijn ze mooi weggewerkt. Van hout, natuursteen, staal en tegenwoordig meestal van gewapend beton. Arnhem heeft ook een aantal monumentale lateien. De mooiste zitten m.i. in het hoekpand Mariënburgstraat/Vijzelstraat. Snipes zit daar tegenwoordig. Enorme blokken roze graniet boven de ramen. En mooi gebeeldhouwd. Maar de meest bijzondere tref je bij de Lorentz-HBS aan de Schoolstraat. Dat enorme gebouw van architect Versteeg uit 1904/5 met Art Nouveau en Amsterdamse School-kenmerken. De lateien boven de ramen zijn fors en rusten op hardstenen ornamenten. Gemaakt van Jarrah-hout. Dat is de Eucalyptus Marginata uit Australië. Ook mooi bewerkt en na 125 jaar nog steeds goed. En dat is een wonder in ons wispelturige klimaat! Jammer, dat de school in zo’n smal straatje staat. De architect vond het ook al geen ideale plek voor een schoolgebouw. Vandaar dat gras voor de gevel. Maar er is wel een sloppenwijkje voor gesaneerd, dat dan weer wel.

HOTEL NOUVELLE, EEN MYSTERIE. Rijnstraat 74, 75 en 76. Deze drie smalle panden (zie het gele kader op het schilderij uit de 18e eeuw) uit de 15e eeuw werden in 1896 samengevoegd en voorzien van een fraaie gevel met vier traveën, met Neo-Gotische en Neo-Renaissancekenmerken. Je ziet kraagstenen, speklagen, een driepasboogfries, enorme sierankers, verdiept aangebrachte ramen en sierlijke dakkapellen. De architect was J.W.Boerbooms, die het nodige in Arnhem heeft ontworpen. De opdrachtgever was kleermaker Coopman. Als je het historische kelders-complex bezoekt, dan zie je de drie kleine kelders nog, die verraden hoe smal die Middeleeuwse huizen meestal waren. Onder de grond is het nog de 15e eeuw. Rond 1920 is de gevel op de begane grond verbouwd in Art Deco-stijl. Toen ik met rondleidingen in de Historische Kelders begon in 2012 sprak ik de eigenaar, die vertelde dat er een hotel zou komen. De naam zou zijn “Hotel Nouvelle”. De kamers waren al spic en span ingericht. Een collega-gids had het gezien. Ergens in 2022 sprak ik de eigenaar toevallig weer. Op mijn vraag waarom dit prachtige pand nog steeds geen hotel was kreeg ik helaas geen duidelijk antwoord. Ik weet wel iets van de oorzaak, maar dat is te privé om hier te noemen. Toch jammer dat zo’n monumentaal pand niet gebruikt wordt.

FONTEINEN JANSSINGELS Op 17 januari 2026 schreef historicus Jan de Vries in zijn onvolprezen scheurkalender “Arnhems verleden vandaag” over de fonteinen aan de Janssingels. De Arnhemse Raad was in 1885 te krenterig om fonteinen van brons aan te schaffen voor de gedempte Janssingel. Het werd gietijzer. Geen zink of brons, aldus Jan. Arnhem is goed in de schijn ophouden, dus werden de Griffioenen bronskleurig geschilderd. Ik was erbij in april 2018, toen ze weer eens een likje verf kregen. Het past in de reeks Arnhemse acties om iets te verbergen. De Jansbuitensingel verbergt heel efficiënt de lelijke spoordijk naar het oosten. En de rij Fromberg-huizen moesten de sloppen aan de Janslangstraat verbergen. Toch ben ik blij dat de fonteinen er staan. Vooral als ze spuiten.

Voor WO2 was de binnenstad dicht bebouwd. Logementen stonden dichtbij de toren van de Eusebiuskerk. "Achter de toren" heette het daar. Na WO2 hadden we een kaal en winderig marktplein. Met de komst van Focus Filmtheater is iets van de "compacte stad" weer hersteld. De Bakkerstraat liep door richting de Rijn. De Broerenstraat bestond nog niet. Focus is gebouwd in twee "bouwblokken". De ruimte ertussen biedt plaats aan de trap naar de zalen. Als je omhoog loopt, dan zie je de Eusebiustoren zoals je die voor WO2 zag vanuit de Torensteeg.

TUINBEELDEN op de singels. Baron van Brakell tot Brakell kocht in de 19e eeuw een villa op de plaats waar nu de Musis-parkeergarage staat. Hij kwam uit het westen en bracht 8 tuinbeelden mee. Hij schonk ze aan Arnhem op voorwaarde dat hij ze vanuit zijn huis kon zien. Zodoende kwamen ze rond Musis Sacrum terecht. Van Logteren had ze begin 18e eeuw gemaakt. Wo 2 en later vandalisme hebben de beelden regelmatig naar een restaurateur gebracht. Twee zijn er verdwenen: Jupiter, de oppergod en Bacchus. De laatste had mogelijk te diep in het glaasje gekeken. De Bacchante is sinds 2012 weer terug in het Musispark. Leda (waar abusievelijk "Venus"op staat) is van een andere beeldhouwer, maar past er goed bij. Het zijn personages uit de Griekse en Romeinse mythologie. Zo staat Venus voor de liefde. Maar haar tegenpool Mars, de oorlogsgod, staat op Park Bronbeek. In Zypendaal staat de beeldengroep Asklepios, Hygieia en Telesphoros. In dezelfde stijl uitgevoerd. Op de zwart-wit-foto rechtsonder zie je een van de twee muziekkoepels rond Musis waar in 1895 de beelden van Bacchus (links) en de Bacchante (rechts) stonden. Leda werd bezocht en beslapen door een zwaan. Het was een god in vermomming, die ze eerder had afgewezen. Leda staat het dichtst bij de Airborne-rotonde.

BAKKERSTRAAT 2 In de tweede helft van de 19e eeuw was de ontwikkeling van winkelpuien booming. Vanaf ca. 1870 konden grote glasplaten en gebogen glas geproduceerd worden. Eerst vooral bij fa. Bouvy in Dordrecht, later ook in Arnhem. Door het toepassen van gietijzer en staal konden er langere puibalken gemaakt worden. Die ontwikkeling ging door in de 20e eeuw. Bakkerstraat 2 heeft in 1909 binnen drie maanden een nieuwe pui gekregen, zo valt af te leiden uit archieffoto’s. De centraal geplaatste monumentale deur (waarschijnlijk 18e eeuws) en twee zijramen werden vervangen door een opzij geplaatste deur en een groot raam. De puibalk eindigde aan twee kanten in een natuurstenen hoekornament. Van dat type winkelpui zijn er nog vrij veel te vinden. De naam en de reclame werd uitgevoerd in diamantglas. Tot WO2 erg populair. Maar wat ik nou zo intrigerend vind: op de eerste foto staat een mini-gedicht: “Toen ik met Trientje vree, was ’t achter deze gevel dat ik het dee”. Ik blijf me maar afvragen hoe het met de schrijver en Trientje afgelopen is.

BAKKERSTRAAT 63 & 64: VAN GEND & LOOS Op Bakkerstraat 63 & 64 stond een mooi pand in de stijl van de Amsterdamse School. De gevel was op niveau van de 1e en 2e verdieping uitgevoerd in baksteen. De begane grond in fraai rood zandsteen. Bij de slag om Arnhem is het zwaar beschadigd en in 1980 afgebroken. Een penant helemaal links is blijven staan. Daarop een plaquette om eraan te herinneren dat de bezetter daar tijdens de Slag 5 onschuldige burgers in koelen bloede heeft doodgeschoten. Op het Open Lucht Museum tref je zo’n bestelauto in glimmend pikzwart bij de tramremise.

BAKKERSTRAAT 56: CINEMA PALACE Na de sloop van de Oude Munte in 1925 werd de bioscoop “Cinema Palace” gebouwd door bureau Schaap & Brück. De rooilijn werd een flink stuk naar achter geplaatst, waardoor er een pleintje ontstond. Een merkwaardige ingreep voor een stijlvolle winkelstraat. In 1994 sloot de bioscoop. Met de komst van het Colofon is de oude rooilijn weer hersteld. De boekhandel heeft een enorme ruimte tot zijn beschikking met een houten tongewelf. Dat kun je vanuit de Eusebiustoren goed zien!

BAKKERSTRAAT 56: DE OLDE MUNTE De Bakkerstraat was ooit de meest sjieke winkelstraat met banken, juweliers, sigarenwinkel, confectie-atelier, coiffeur, boekhandel, fotografie-atelier, orgelhandel, effectenmakelaar, likeurstokerij en restaurant Central-National. Bakkerstraat 56 was gebouwd voor staatsraad G.Brands. Dit prachtpand werd hoofdkantoor van de Nederlandse Poetsdoeken Mij. Van 1906 tot 1912. In de winter van 1914/15 waren hier Belgische vluchtelingen ondergebracht. Tot slot zat er een knopenfabriekje tot de sloop in 1925. De monumentale centrale ingangspartij is herplaatst bij het museum. Het onderstuk aan de tuinzijde, het bovenstuk aan de zijkant, waar zich nu de fietsnieten bevinden. Waar de Munte stond vinden we anno 2025 boekhandel Colofon.

Eetcafé St.JAN Het gebied, begrensd door de Jansstraat, Janslangstraat, Doelenstraat, Bovenbeekstraat en Ruiterstraat vormde van 1234 tot 1828 de “Commanderie van St.Jan”. Dat was een “Immuniteit”, zoals nu nog het Vaticaan. Hier zorgden de Johannietters voor de Kruisridders, die terugkwamen van hun strijd in het Heilige Land. Er waren een hospitaal, groentetuinen, woningen en de Janskerk. De kerk verviel en werd in 1817 gesloopt. In 1839 kwam de Koepelkerk. Ongeveer op de plaats waar de fraaie Romano-Gotische Janskerk stond bevindt zich nu eetcafé St. Jan. Het interieur is ook nog prettig gedateerd, en laat dat vooral zo blijven. De prijs-kwaliteitverhouding van het geleverde voedsel is prima. Ook dat mag blijven! En dus op het terras met een goed glas voor je neus kijken naar de zon, die in de late namiddag ’s zomers het oude postkantoor doet opgloeien!

Voor WO2 was de binnenstad dicht bebouwd. Logementen stonden dichtbij de toren van de Eusebiuskerk. "Achter de toren" heette het daar. Na WO2 hadden we een kaal en winderig marktplein. Met de komst van Focus Filmtheater is iets van de "compacte stad" weer hersteld. De Bakkerstraat liep door richting de Rijn. De Broerenstraat bestond nog niet. Focus is gebouwd in twee "bouwblokken". De ruimte ertussen biedt plaats aan de trap naar de zalen. Als je omhoog loopt, dan zie je de Eusebiustoren zoals je die voor WO2 zag vanuit de Torensteeg.

Aan het Jansplein staat volgens mij het fraaiste oude pand van Arnhem. Het voormalige Postkantoor. Een schepping van architect Peters, leerling van Cuypers. Van alle Neo-Gotische postkantoren in ons land onbetwist de mooiste. Verticaal, met pinakels, hogels, driepasbogen, profielzuilen, aapjes, wapens, verblendstenen en geglazuurde stenen. Als de zon eindelijk ondergaat (in de zomer) moet je met een glas wijn op het terras van café St.Jan gaan zitten. De gevel licht dan op in stralend rood. Je kunt op dat moment je geluk niet op. Helaas hebben we geen postkantoor meer nodig, want we versturen nog nauwelijks brieven. Kijk naar die centraal geplaatste monumentale brievenbus! Daarna kwam er een grote boekwinkel over twee verdiepingen met roltrap. Mooi, maar omdat we van onze vrienden digitale boeken krijgen, worden er te weinig boeken verkocht. Vervolgens is er de keuze: woningen of Horeca? Het werd het Taphuys, waar je zelf 100 biersoorten kunt tappen en 60 soorten wijn. Kijk hoe fraai al die tapkranen zijn vormgegeven! Afrekenen gaat met een E-card. Eten gaat met de formule van “shared dining”. De tent bruist! Heel goed, maar nu graag de buitenkant onderhouden, heren! Er moet nodig geschilderd worden, bijvoorbeeld. En probeer het verschil tussen 1889 en 2025 te ontdekken in de gevel!